Cách hát rõ lời: 4 bài tập

Một câu có thể đúng về âm nhạc mà vẫn không tới được người nghe. Khi phụ âm biến mất, nguyên âm hẹp lại, hoặc hàm siết lại ở mỗi câu cao, thứ mất đi nhiều hơn là sự dễ hiểu: âm thanh, cao độ chính xác và sức bền đi theo nó. Hát rõ lời nghĩa là phối hợp lưỡi, môi, hàm và đường dẫn thanh sao cho lời vẫn chính xác trong khi luồng giọng tiếp tục mà không bị chặn.

Phát âm mạnh hơn ít khi giải quyết được. Phần việc nằm ở chỗ tách các nhiệm vụ ra: bộ phận nào chuyển động, bộ phận nào ở yên, và điều đó xảy ra đúng vào thời điểm nào của nhịp.

Cách phát âm làm gì trong giọng hát

Cách phát âm biến luồng hơi và âm thanh của giọng thành lời nói dễ hiểu. Dây thanh tạo ra âm, các khoang cộng hưởng cho nó màu sắc, và các cơ quan phát âm nặn từ đó ra nguyên âm và phụ âm. Những việc này gài vào nhau, và vì thế lời không rõ hầu như luôn là một vấn đề phối hợp.

Sự phân biệt giữa nguyên âm và phụ âm là điều quyết định. Nguyên âm chở âm thanh được hát. Chúng cần không gian, một vị trí lưỡi vững và một cái hàm linh hoạt. Phụ âm cho từ cấu trúc và cho nhịp đường viền. Phụ âm được phép rõ, miễn là chỉ ngắt luồng hơi trong một khoảnh khắc. Một phụ âm quá cứng làm hỏng chỗ khởi âm, một phụ âm quá mềm để lời nhòe đi.

Lời rõ thuộc về mọi giọng hát được kiểm soát. Trong nhạc kịch opera, một nguyên âm phải vượt qua dàn nhạc; trong một bản ballad, lời hát nhẹ vẫn phải nghe ra; trong nhạc nhanh, các âm tiết phải đáp xuống đúng nhịp. Nền tảng kỹ thuật ở đâu cũng vậy: linh hoạt mà không quá mức.

Vì sao chỉ phát âm to hơn thì chưa đủ

Với lời khó nghe, nhiều người đáp lại bằng nhiều sức hơn. Môi ép lại, lưỡi tụt về sau, miệng mở quá rộng. Trong vài nhịp điều đó nghe rõ hơn, rồi sau vài lần lặp, hàm và cổ mỏi, nốt cao mất vững và âm thanh bẹt đi.

Mục tiêu sai nằm trong chữ “tối đa”. Sự rõ ràng sinh ra từ chuyển động có đích: lưỡi làm việc nhanh và chính xác trong khi hàm, cổ và thanh quản vẫn tự do. Môi tạo hình mà không gồng. Hơi đưa câu đi tiếp, kể cả khi nhiều phụ âm nối nhau.

Những từ có T, Đ, L hay N cho thấy điều này rõ nhất. Các âm đó hình thành ở phía trước lưỡi. Nếu cả cái hàm phải chuyển động vì chúng, cách phát âm sẽ chậm và nặng. Nếu đầu lưỡi làm việc độc lập với một cái hàm yên, lời sẽ rõ và giọng giữ được không gian của nó.

Hát rõ lời bắt đầu bằng việc quan sát

Trước khi chọn bài tập, hãy nghe thật kỹ. Thu một câu ngắn trong bài bạn đang hát và chú ý tới từng từ thay vì tới âm thanh chung. Phần cuối từ có nghe được không? Một nguyên âm có tan vào nguyên âm kế tiếp không? Lời có nhòe ở quãng cao hoặc khi hát to hơn không? Điều đó chỉ xảy ra ở những đoạn nhanh?

Việc quan sát đó ngăn kiểu lặp lại không có kế hoạch. Một phần cuối từ bị thiếu có thể đến từ đầu lưỡi, từ cách quản lý hơi, hoặc từ việc đặt đúng nhịp. Một nguyên âm sáng nghe như bị bóp có thể đến từ cái lưỡi quá cao hoặc từ cái hàm bị khoá. Cùng một biểu hiện có những nguyên nhân khác nhau, và việc phân biệt được chúng là điều làm bạn tự lập khi luyện.

Phép thử thứ hai mất mười giây. Hãy nói câu đang có vấn đề theo đúng nhịp, không có cao độ. Nếu nói ra mà vẫn không rõ, nguyên nhân nằm ở cách sắp lời. Nếu nói thì rõ mà hát thì không, hãy kiểm tra xem bạn có mất hình nguyên âm khi giữ nốt, hay đặt phụ âm quá muộn.

Bốn bài tập với mục đích rõ ràng

Mỗi bài trong bốn bài dưới đây đơn giản hoá đúng một nhiệm vụ. Năm lần lặp tập trung với khả năng kiểm soát nghe được cho nhiều hơn hai mươi lần chạy theo quán tính.

Nhả hàm mà không mất hình miệng. Đặt hai ngón tay thật nhẹ lên các cơ nhai ở phía trước tai. Nói chậm “ma-mê-mi-mô-mu” và để hàm dưới buông xuống một cách thong thả. Môi là phần tạo hình âm, hàm chỉ giúp vừa đủ. Sau đó lặp lại chuỗi ấy trên một nốt giữa dễ chịu. Hãy để ý rằng “mi” và “mu” không hẹp hơn các âm tiết khác, vì nguyên âm đóng hay dụ người hát giữ chặt hàm. Ngay khi áp lực xuất hiện, hãy giảm âm lượng và thu hẹp khoảng.

Luyện đầu lưỡi một cách độc lập. Nói “đa-la-na-ta” theo nhịp trên một mạch đập đều và giữ hàm yên trong lúc đó. Bạn cảm thấy đầu lưỡi nhận lấy phần việc. Sau đó hát chính chuỗi ấy đi lên và đi xuống trên ba nốt gần nhau. Hãy bắt đầu chậm. Tốc độ đặt trước độ chính xác chỉ luyện ra một thói quen nhập nhằng, nên chỉ tăng nhịp khi mỗi âm tiết ra một cách dễ dàng và nốt vẫn vững.

Nguyên âm trong cùng một thước đo. Hát một chuỗi năm nốt trên “a-ê-i-ô-u” và giữ âm lượng cùng luồng hơi như nhau. Hãy quan sát xem có nguyên âm nào bỗng thành giọng mũi, hẹp lại hay nhiều hơi. Thường thì ở “i” lưỡi lên quá cao, hoặc ở “u” môi chìa ra xa đến mức âm thanh mất đi sự tự do. Những khuôn miệng cố định ít giúp được ở đây, vì nguyên âm xê dịch chút ít theo cao độ, theo phong cách và theo cấu tạo của mỗi người. Điều quyết định là chất lượng nền của âm thanh sống sót qua cả chuỗi.

Đặt phụ âm vào trong một câu nhạc. Hãy chọn một câu ngắn có vài phụ âm rõ, chẳng hạn có P, T, K, S hoặc CH. Trước tiên nói nó với độ chính xác hơi quá mức nhưng không cứng. Sau đó hát nó trên một nốt duy nhất. Chỉ ở bước thứ ba bạn mới lấy giai điệu gốc. Như vậy bạn tách được ba nhiệm vụ thường rối vào nhau khi hát thẳng: lời, luồng hơi và cao độ. Nếu câu đó chạy được trên một nốt mà rã ra khi có giai điệu, thì mối nối giữa phối hợp âm khu, hình nguyên âm và cách phát âm cần nhiều chú ý hơn.

Hát rõ lời ở quãng cao và trong bài nhanh

Nốt càng cao, ý muốn giữ từng chữ bằng hàm càng lớn. Nốt cao cần một hình nguyên âm biết thích nghi và một chỗ khởi âm tự do. Một phụ âm đặt cứng ngay trước nốt cao làm lối vào khó hơn, nhất là với các âm tắc như P, T và K.

Vì vậy hãy sắp phụ âm một cách có ý thức theo nhịp. Nguyên âm tới nốt đúng lúc thay vì chờ phía sau một phụ âm dài quá. Ở những đoạn nhanh, nguyên tắc vẫn vậy: phụ âm giữ ngắn và hoạt bát, còn nguyên âm nối đường nhạc lại. Ai đối xử với mọi âm tiết dài như nhau sẽ mất cả nhịp và cả legato.

Phong cách xê dịch thước đo ấy. Một bài nhạc kịch rất sát với lời đòi phụ âm rõ hơn một câu cổ điển legato dài, và nhạc pop cho phép một cách phát âm mềm và gần gũi hơn. Sự nhập nhằng hay sự gồng không được biện minh bằng điều đó, vì giọng chỉ còn đáng tin khi đứng trên một sự phối hợp lành mạnh.

Một kế hoạch luyện mười đến mười lăm phút

Một phút ý thức về hàm và môi. Hai đến ba phút bài tập lưỡi và nguyên âm ở quãng dễ chịu. Năm phút trên đúng một câu hát: nói nó, hát nó trên một nốt, hát nó trong giai điệu, thu âm. Thời gian còn lại dành cho đúng một điểm bạn nghe ra và sửa.

Kế hoạch này mạnh hơn hai mươi lần lặp mà không có kết luận. Cũng hãy tránh đổi bài tập mỗi ngày, vì sự phối hợp lớn lên từ những kích thích lặp lại được. Việc luyện trở thành một hệ thống ngay khi bạn gọi được tên điều mình nghe và điều mình đang thay đổi.

Khoá học Vocal Foundations của ELITE VOICE được dựng đúng trên điều đó. Cách phát âm ở đó đứng trong mối liên hệ với hơi thở, cộng hưởng, phối hợp âm khu và tự chẩn đoán, và mỗi ngày đưa ra những tiêu chí để bạn tự đánh giá bản thu của mình.

Hãy tự giao cho mình một việc cụ thể

Với câu hát tới, mục tiêu “rõ hơn” có giá trị rất ít. Hãy chọn một việc bạn kiểm tra được: nhả hàm ở “i”, đặt phần cuối từ đúng nhịp, cử động đầu lưỡi một cách độc lập. Người muốn hát rõ lời làm việc bằng những quyết định nhỏ và chính xác như thế, và giọng trở nên dễ hiểu hơn, bền hơn, và ngày càng là một nhạc cụ mà bạn tự đánh giá và điều khiển được.